„Film is beauty“, така накратко Сидо ја опишува љубовта кон филмот. А со подеднаква страст ја сака и философијата, ги сака учениците, ја сака слободата.

Стефан Сидовски-Сидо после 36 годишната кариера како професор по философија, освен што постојатно се занимава со гледање и создавање на филмот, тој продолжи и со својата професорска кариера како вонреден професор на Универзитетот за аудиовизуелни уметности ЕСРА. И покрај сите промени, транзиции, менување на системи и вредности, тој остана доследен, карактеристика која е непозната за мнозинството.

Преку неговата работа, тој гласно ги уриваше табуата и им пркосеше на предрасудите, секогаш настојувајќи да ја искорени омразата од младите. Даскал кој издржа да остане бескомпромисен кога станува збор за образование и морал. Професорот кој веќе 40 години едуцира млади, категорија која за жал не е приоритетна во нашата држава. Професор кој со истиот жар му предаваше на првиот и последниот ученик и покрај цела безнадежност која се шири како чума. Легендата на Корчагин, за која сè уште не е јасно како е можно до ден денес да ги памети скоро ученици кои поминале низ негови раце.

 

 

Ние со Вас ја засакавме и научивме филоСофијата (секогаш инсистиравте да ја пишуваме со С) – љубов кон мудроста. Што научивте пак вие од нас, учениците?

Најпрво преку дискусиите на одредена тема, поставени преку теза и антитеза на 10 генерации наназад, на различни генерации, а за една иста тема, кај човековиот ум се провлекува една иста структура на размислување. Јас дојдов до сознание дека различни генерации, различни луѓе, за општите човекови и философски прашања и проблеми размислуваат исто, и кога човечкиот род се соочува со тие горечки философски проблеми кои не можеме да ги решиме дефинитивно ние имаме иста позиција. Тоа за мене е едно големо сознание.

Кога пак ги читаме философите од истокот, или западните философи, тие се разликуваат само во нијанси, додека нерешливоста на тие прашања и проблеми останува пред нас самите.

 

Која е разликата помеѓу првиот и последниот ученик/чка во вашата кариера?

На ова прашање ќе биде интересно да разговарам, со самиот факт дека јас мојата кариера ја започнав во еден сосема поинаков општествен систем, во социјализам со голема верба за комунизам, а завршив во див, неоформен капитализам, кој не е ни јасно оцртан што е.

Со самото тоа можам да увидам како овие два општествени система се одразиле кај учениците. Кај првите генерации со кои ја започнав мојата кариера, пред сè, имаше голема верба, ентузијазам, затоа што таква беше и идеологијата, философијата на социјализмот според која конечно човештвото за прв пат градеше едно општество кое би било бескласно. Социјализмот беше еден преоден период во кој сè уште имаше класни нееднаквости, но социјалистичките револуции кои се јавија во тој период беа предвесници на одредени промени, на светла иднина.

Тогашните ученици и јас како млад професор мислевме дека човештвото иде во еден постојан прогрес. Но, со уривањето на Берлинскиот ѕид, метафорично, сликовито кажано, по распаѓањето на реалсоцијализмот, настапи едно општо разочарување и депримирање. Луѓето ја изгубија ориентацијата, не се воспостави тој прогресивен капиталистички систем така како што го покажуваа на запад.

Сите мислеа дека ќе бидат богати, но, се покажа суровата реалност, еве веќе 28-ма година и сé до 2010, кога си заминав од Корчагин, што забележувам? Забележав дека последните ученици веќе немаат надеж, тие не гледаат прогрес, кај нив не постои ентузијазам. Ете тука е таа разлика. А како што претходно одговорив во однос на општо човечките прашања, има горе – долу исти размислувања, но сега кај поновите генерации тие се со помалку надеж.

 

 

Дали постои прашање кое ве шокирало? Прашање за кое сте немале одговор?

Шок? Такво нешто не се случило! Меѓутоа, како изненадување, паметам на почетокот на кариерата, во 1973-та, во Корчагин, во време на социјализмот, во образовен систем во кој било незамисливо да се поставуваат прашања за верата, за религијата, или пак прашања во однос на Бог. Тоа тогаш беше скандалозно, казниво со закон. Доклоку се осмелеше професор да зборува на тие теми или да дојде вероучител, ќе беше отпуштен од работа.

Е тогаш, на едно предавање по социологија, бидејќи јас започнав со социологија и логика, на тема општествена надградба, каде според марксистичко учење покрај философијата како наука, уметноста, како идеологија се вбројува и религијата, еден ученик ме праша: „Дали вие верувате професоре?“. Е тука, бев неподготвен веднаш да одговорам. Дури после неколку секунди дојдов до интуитивен одговор.

 

Кој беше вашиот одговор?

Од тогаш, до ден денес, кога некој ќе ми го постави тоа прашање јас го имам одговорот. Тој е сложен. Му реков на ученикот вака: „За јас да ти одговорам, морам прво да ти поставам прашање: Дали знаеш што е тоа вера во Бог?”

Сега тој беше шокиран. Тој само вербално прашувал, а не знае што во суштина прашува. Сега само следи ме, му реков, ќе ти кажам. Не верувам! Па молчев. Па му реков – „Верувам! И сега, му велам, што сфати ти од мене?” А тој: „Па ме збунивте професоре, час верувам, час не верувам.” Еее, тоа е игра на зборови, му реков. Значи, кога го поставуваш тоа прашање дали верувам во Бог, тоа не е работа на зборови. За да знаеш дали верувам во Бог, прво тебе треба да ти биде јасно што е тоа вера во Бог. Кога ќе ти биде јасно, погледни го мојот живот.

Тоа значи, 24 часа гледај ме што правам, како постапувам, како се однесувам кон луѓето, кон работата, и ако заклучиш дека моето живеење е во согласност со верата во Бога, тогаш верувам, доколку, пак, заклучиш дека не е – тогаш не верувам. Но, проблемот е што ти не можеш да ме следиш, да ме набљудуваш 24 часа. И тогаш учениците се збунија. Се фатија во набрано. Сфатија дека немаат поим какви прашања поставуваат.

 

 

Колку го познаваме јазикот и дали умееме правилно да го користиме? Дали јазикот „умира“?

Да. Затоа денес постои таканаречена, аналитичка философија, философија на јазикот. Таа не прави некои големи, којзнае какви увиди, нови сознанија, но, нешто што го потенцира е: Ние кога комуницираме, навистина треба да знаеме, зборовите што ги користиме, кој има какво какво значење.

Бидејќи низ историјата, еден збор се амалгамирал со мноштво значења и сега, јас кога ќе употребам некој збор, не знам дали другиот кој го слуша соодветно го доживува тоа значење или не? И кога мајчиниот јазик ќе се измеша со некој странски, еве денес на пример со англискиот, се прават некои вештачки кованици.

Истото се случува со употреба на меѓународно прифатени термини, со латински, се користат грчки зборови. И кога на тој начин ќе се состави реченицата, тоа ја влошува комуникацијата, па треба да одгатнеш што всушност соговорникот сакал да каже.

Ако и веруваме на науката, или на старите учења, дека луѓето пред милиони години немале јазик туку се разбирале телепатски, тогаш имаме друг вид на комуникација. Всушност ова го тврдат спиритуалните учења. Фројд прв почнал научно да говори дека телепатија постои. И он се обидел да го објасни тој феномен. Доколку е тоа точно, тогаш телепатијата е најдобра комуникација. Значи немам јас време да те излажам, да те измамам, а всушност друго мислам. Во овој случај мислата е директна и се искажува веднаш. Е сега, ти ми постави прашање за три века, тешко кој може тоа да го каже. Но, комуникацијата е веќе изгубена со социјалните мрежи.

 

Како изгледаше вашиот последен час како професор во Корчагин?

Прво, тој последен час посебно го чувствував и на таблата напишав една порака која и до ден денес останува и пак ја повторувам. Тоа е 11-та теза од Карл Маркс која вели дека философите само го објаснуваат, го толкуваат светот, а во суштина се работи тој да се измени. Па јас додадов мое прашање: Како? Се разбира, дадов и одговор:

Човештвото до ден денес, нема стекнато знаење како да го смени светот. Кога зборуваме за менување, зборуваме за менување на меѓучовечките односи. Не треба да дозволиме да бидеме Левијатан (Leviatan), како што рекол Хобс, чудовиштето кое сите нас не јаде како жртви. Тоа чудовиште е државата. Државата покажува до кој степенот човекот и човештвото се всушност на ниско ниво. Државата е стап, принуда. Оттаму и енигмата, кога веќе тврдиме дека сме исклучок од останатиот жив свет, се фалиме со нашата свест, зошто тогаш не сме направиле со нашата свест да живееме слободно? Зошто е потребен полицаец да сигнализира дека треба да внимавам, да внимава дали некој ќе ме нападне, ќе ме искраде или некој ќе изврши насилство врз мене? Значи тој изиграва чувар на зоолошка хомоградина.

 

 

Дали мислите дека предрасудите, во основа го носат во себе стравот од непознатото?

Токму така. Ако ја земеме целата источна традиција, нивната философија, посебно индиската, ќе видиме дека тоа сознание се потврдува.

„Сите маки и страдања произлегуваат од незнаењето.”

Западната философија, пак, која се базира на јудеохристијанска и исламска дефиниција главно вели дека овие наши маки и страдања се од гревот, првобитниот грев. Но, уште Сократ кажал дека човекот греши од незнаење. Сократ, кој многумина го обвинувале дека настапувал премногу интелектуалистички, кажал: „Па не може човек да не знае што е добро, а да не прави добро, и не може човек да знае што е зло, а да прави зло.” Е сега некој ќе му каже дека спротивно знае што е зло, па прави зло. На тоа Сократ ќе каже: не е точно дека знае, тој мисли вербално дека знае што е зло, но нема почувствувано, не го доживува. Тоа ти е отприлика како кога на дете некој ќе му каже огин е опасно, ама само тој што навистина се изгорел знае како е.

 

Колку луѓето знаат за сексот?

Сексот претпоставува огромно познавање, не само медицинска сексологија, не само психологија, психоанализа, туку многу духовни, философски учења кои што постоеле во историјата на човештвото. На пример тантрата; секакви позиции, стилови. Тантра или пробив во темнината, сликовито, метафора, преведено на разбирлив јазик значи како со свеста твоја да продреш во длабочината на твојата потсвест, во несвесното и сето да го освестиш (да го внесеш во сферата на свесноста), за да не чувствуваш страв од непознатото.

Една од формите на ослободувањето е преку сексот, еротиката, водењето љубов. Најврвните учења потекнуваат од истокот, од Индија. Таков еден пример е Ватсјасана (Vātsyāyana) кој ја напиша Кама Сутра. Но, иако е парадоксално, токму таму, денес, во сред бел ден, студенти во автобус силуваат девојка. Гледај парадокс. Имаат врни учења, експертиза. Една Индија, до кој степен доаѓа.

Од моите почетоци, во време на социјализмот за триумф на машкото его се сметаше како да ја земеш невиноста на една девица. Познавањата беа уличарски, на тоа ниво. И тоа беше така затоа што знаењето во таа област не беше достапно како денес. Јас кога почнав да ги воведувам учењата во таа сфера, почнав преку предметот социологија, во рамки на една голема тема – Социологија на бракот и семејството.

 

 

Дали имаше реакции од директори, професори зашто предавате за секс?

Па не ни дознаа.

 

Какви беа реакциите на учениците?

Тие се секогаш заинтересирани, но нема кој да им предава.

 

Кажете ми во пет збора што претставува за вас киното?

Film is beauty. Види ја маицата што ја носам. Ја носам цела година. Види што пишува на неа. Film is beauty.

 

Што е според вас стравот од смрт?

Страв од смртта, прво овоземски, тоа е страв од болка, од страдање, од маки, инаку во основа е страв од непознато, страв од ништо. Ова од ништо е апсурдно, бесмислено. Значи страв од непознатото. Дали понатаму ќе траам? И кога некој ќе почне да мисли, дали ќе траам, најчесто кај старите луѓе, се појавува и страв од проживеаниот живот. Дали го живеев вредно? Дали ми помина во празно? И понекогаш стари луѓе ми кажуваат дека жалат што не доживеале екстаза.

 

Која е врската која ја најдовте помеѓу филмот и философијата?

Уште во детство, бев предаден исклучиво на филмот. Во тоа време на вестерн, каубојскиот филм. Нè учеше на многу морални категории, на good guy, bad guy. По три пати на ден одев да гледам филмови. Сакав да бидам глумец, на некој начин тоа го правам сега преку моите филмови. Но, потоа, во гимназија кога го слушав предметот философија, открив дека философското размислување ми е начин да се спознаам себеси.

Во тоа време немаше академија за режија, за актерство, па ја преименував одлуката и се запишав на философија. Сепак, поради пасионираноста, влегов во филмски клубови и продолжив да се занимавам со аматерскиот филм за што многу добро ми дојде познавањето од философијата. На тој начин ги споив филмот и философијата.

 

 

Дали е потребно за еден режисер да биде и добар философ?

Не мора да има формално образование, но, да. Ете ги имаме за пример Terrence Malick, Godard со типична сартаровска философија, Bergman-психоанализата, егзистенцијализмот на Soren Kierkegaard, Tarkovsky и православната философија, Kurosawa со самурајската философија, бушидо кодексот и зен будизмот. Позади сите големи режисери и ремек дела постои некоја философија.

 

Има ли прашање кое сакавте да Ви го поставам, а не Ви го поставив. Има ли прашање кое сам себе си би си го поставиле?

Еве вака, јас ќе си го поставам. Многу се зборува за слободата. Јас мислам дека човек е слободен кога ќе биде апсолутно слободен од сè. Тоа не е изводливо во овој свет, бидејки со телото и организмот, биолошки сме принудени и не можеме да бараме апсолутна слобода. Ако е така, тогаш кога може? Тоа може ако бидам исклучиво само свест и постојано во екстаза, без да се досадувам. Загонетка?!

 

Мисла за крај…

Можеме да го проколнуваме животот, можеме да го осудуваме, но тој е единствената шанса да се осознаеме и да ја доживееме екстазата. Само има еден проблем. Човековиот егоцентризам. Човекот мисли дека е исклучок, но, треба да сфати дека е дел од вселената, од природата, од таа целина.

 

Comments

comments